Emtianın Maliyet Bedeli ile Değerlenmesi ve Emsal Bedeline Geçiş Koşulu
Vergi Usul Kanunu'na göre işletmelerin elindeki emtia temel olarak maliyet bedeli üzerinden değerlenir. Ancak değerleme gününde emtianın satış fiyatı maliyet bedeline göre belirli bir oranda düşük kalmışsa mükellefe farklı bir ölçüt kullanma imkânı tanınmıştır. Bu durum stokların gerçek değerini yansıtma amacı taşır ve mükellefin seçimine bağlı bir uygulamadır.
Kıymetli madenlerin değerlemesinde farklı bir yöntem benimsenmiştir. Altın, gümüş, platin ve paladyum gibi değerli madenler öncelikle borsa rayici üzerinden değerlenir; bu rayicin bulunmaması veya güvenilir olmaması durumunda ise maliyet bedeli esas alınır. Bu düzenleme kıymetli madenlerin piyasa fiyatındaki dalgalanmaları değerlemeye yansıtmayı amaçlar.
İmal Edilen Emtia ve Zirai Ürünlerde Maliyet Bedelinin Unsurları
Fabrikada veya atölyede üretilen tam ve yarı mamul malların maliyet bedeli tek bir kalemden oluşmaz; birden fazla unsurun bir araya gelmesiyle hesaplanır. Bu unsurlar arasında üretimde kullanılan hammadde bedeli, işçilik giderleri, genel imalat giderlerinden mamule düşen pay ve gerektiğinde ambalaj malzemesi bedeli yer alır. Böylece üretim sürecinin tüm maliyet unsurları dikkate alınmış olur.
İmal edilen emtianın maliyetine genel idare giderlerinden pay verilmesi konusunda kanun mükellefe bir esneklik tanımıştır. Bu giderlerin mamul maliyetine dahil edilip edilmeyeceği mükellefin tercihine bırakılmıştır, yani zorunlu bir unsur olarak düzenlenmemiştir. Bu durum işletmelerin kendi muhasebe politikalarını oluşturmalarına imkân sağlar.
Zirai mahsullerin değerlemesinde de maliyet bedeli esas alınmıştır. Ancak bu mahsullerin kendine özgü niteliklerinden dolayı maliyet bedelinin hesaplanmasında imal edilen emtia için belirlenen unsurlara benzer biçimde, ilgili bakanlıkça tespit edilecek esaslar çerçevesinde hesaplama yapılması öngörülmüştür. Bu yaklaşım tarımsal ürünlerin farklı üretim koşullarını dikkate alır.
Hayvanlarda ve Kıymeti Düşen Mallarda Emsal Bedel Uygulaması
Zirai işletmelere dahil hayvanların değerlemesinde de temel kural maliyet bedelidir. Ancak bazı durumlarda hayvanın maliyet bedelinin tespiti mümkün olmayabilir; böyle hallerde maliyet bedeli yerine emsal bedeli kullanılır. Bu emsal bedel, işletmenin bulunduğu yöre için zirai kazanç komisyonlarınca belirlenen ortalama maliyet bedeli olarak kabul edilir.
Bazı malların fiziksel durumu değerleme gününe kadar önemli ölçüde bozulmuş olabilir. Yangın, deprem, su basması gibi afetler ya da bozulma, çürüme, kırılma, paslanma gibi haller sonucunda iktisadi kıymetinde belirgin azalma yaşanan emtia için maliyet bedeli yerine emsal bedeli uygulanması öngörülmüştür. Bu düzenleme, değeri fiilen düşmüş malların gerçek durumunu mali tablolara yansıtmayı hedefler.
Kanun ayrıca imha edilmesi gereken emtia için özel bir değerleme imkânı getirmiştir. Bozulma, çürüme veya son kullanma tarihinin geçmesi gibi nedenlerle imha edilmesi gereken ve bu tür imha işlemleri süreklilik gösteren mükelleflerin başvurusu üzerine, belirlenen usul çerçevesinde ve tayin olunan imha oranı dikkate alınarak özel bir değerleme yapılabilmektedir. Bu düzenleme, sürekli imha süreci yaşayan işletmelerin stok değerlemesini kolaylaştırmayı amaçlar.
Resmî kaynaklar
Bu rehber kavramsal bilgi içindir; uygulamada güncel resmî metin ve işletmenizin tabi olduğu kurallar esas alınır.